جهاد ابتدایی و بحث اسارت و بردگی در اسلام

جهاد ابتدایی و بحث اسارت و بردگی در اسلام

ما در عصر پیامبر و سیره ایشان چیزی به نام جهاد ابتدایی نمی بینیم. شیخ طوسی در کتاب خلاف اصلا به بحث جهاد نپرداخته است. اگر مسلمانان به صورت یک جانبه بردگان و اسیران را آزاد می کردند، سبب ذلت آنها و قدرت دشمنان می شد، اما از هر مساله برای آزاد کردن برده و ریشه کنی آن بهره بردند. یکی از کفارات، آزادی برده بود.

محمدحسین رجبی دوانی در سال ۱۳۳۹ در شهر قم و در خانواده‌ای روحانی به دنیا آمد. ایشان فرزند علی دوانی هستند. تحصیلات ابتدایی را در قم و دوره دبیرستان را در تهران طی کرده و دارای دکتری تاریخ و تمدن ملل اسلامی از دانشگاه تهران و عضو هیئت علمی دانشگاه امام حسین می‌باشند.

 مجله جهاد: به نام خدا جناب آقای دکتر از شما متشکرم که به این مجله وقت دادید تا در موضوع جهاد در سیره رسول خدا  ص از بیانات ارزشمند شما بهره مند شویم.

فعالیت جریانهای تکفیری یکی از اتفاقات ناگواری است که در سالهای اخیر در کشورهای اسلامی شدت گرفته است. آنها با سوء استفاده از عنوان جهاد به جنایات خود رنگ شرعی داده اند. آیا در سیره پیامبر اکرم ص جهاد ابتدایی وجود داشته است یا خیر؟

 دکتر دوانی: جهاد ابتدایی با لا اکراه فی الدین قابل جمع نیست. ما در سیره پیامبر ص و در عصر ایشان چیزی به نام جهاد ابتدایی  نمی بینیم. یعنی شما نمی بینید حضرت، لشکری فرستاده باشند یا خودشان تشریف ببرند و بگویند که یا اسلام بیاورید یا باید جزیه بدهید یا با شما می جنگیم. چنین چیزی اصلا نداریم. البته در زمان خلفاء به این شیوه عمل شده است که بعدها آمدند و به عنوان سیره پیامبر ص این شیوه را اصطلاحا جا زدند و معرفی کردند. یعنی جهاد تماما دفاعی بوده است. جهاد ابتدایی در این دوران نداریم. حتی امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف نیز نخواهند فرمود که باید مسلمان شوید. حضرت، عدل را پیاده می کنند و مردم خودشان گروه گروه اسلام می آورند. یکی از دانشجویان بنده رساله شان در همین موضوع است و اکنون مشغول تحقیق در این موضوع هستند. بخشی از نتایج تحقیق ایشان این است که شیخ طوسی در کتاب خلاف اصلا به بحث جهاد نپرداخته است. در حالی که در موقعیتی است که آل بویه بر سر کار آمده اند و شیعه دولت تشکیل داده است. چه بسا این دولت بخواهد جهادی داشته باشد. این هم نکته ای است که باید مورد توجه قرار بگیرد. تصور می شود که از غیر شیعه این تفکر وارد شیعیان شده است.

البته ممکن است شما بگویید ما در عصر پیامبر ص می بینیم گاهی ایشان طرف مقابل را غافلگیر کرده و ناگهان به آنها حمله بردند. بله همین طور است. اما جریان چه بوده است؟ با دقت در تاریخ می بینید که دشمن قصد حمله و تجاوز داشته است و پیامبر ص پیش دستی می کنند و دست روی دست نمی گذارند که آنها بیایند و حمله کنند و سپس مسلمانان عکس العمل نشان دهند. در خیبر یهودیان برای حمله به مسلمانان آماده شده بودند. پیامبر ص وقتی یقین پیدا کردند که می خواهند حمله کنند، فرصت اقدام را از آنها گرفتند. در آخر حیات شریف پیامبر ص لشکری را به فرماندهی اسامه بن زید آماده حمله به رومیان کردند، در آنجا هم جهاد ابتدایی مطرح نبود. بلکه بحث پاسخ جنایت و انتقام است.

 

مجله جهاد: جناب آقای دکتر لطفا بفرمایید که آیا اسارت و بردگی انسانها مورد قبول اسلام است؟

دکتر دوانی: در آن زمان عرف بوده است که وقتی حمله و جنگ و درگیری پیش می آید اسیر می گیرند و به بردگی می برند. در تمام تمدن ها چنین چیزی وجود داشته است. پیغمبر ص با اصل این قضیه مخالف هستند. ولی نمی توانند یک جانبه لغو کنند. چون اگر اسلام لغو کند دشمنان از مسلمانان برده می گیرند. و این کار ذلت مسلمانان را در پی داشت. اما از هر مساله برای آزاد کردن برده و ریشه کنی آن بهره بردند. یکی از کفارات آزادی برده بود. حتی قتل غیر عمد کفاره اش همین بود. در زمان ما چنین چیزی موضوعیت ندارد اما اصل بر این است که در قتل غیر عمد، اول باید برده آزاد کند بعد دیه بدهد.

در جریان برخورد پیامبر ص با اسیران بنی المصطلق سال ششم هجرت بعضی هم گفته اند سال پنجم هجرت به مسلمانان حمله کردند. در جریان این جنگ، دویست خانواده به اسارت مسلمانان درآمدند. پیامبر ص ابتدا نفرمودند اینها را برده نگیرید. ولی از مساله ای استفاده می کنند که تمام این برده ها را خود مردم آزاد می کنند. جویره دختر رئیس قبیله اسیر شده و این مطلب برایش سنگین بود. به پیغمبر ص عرضه داشت که یک منتی بر من بگذارید و به من قرض بدهید که خودم را بخرم و آزاد شوم. در آینده، پول شما را پرداخت میکنم. حضرت فرمودند من پیشنهاد بهتری به تو می کنم. حاضری من تو را بخرم و آزاد کنم و اگر مایل بودی به عقد خودم در بیاورم؟ او موافقت کرد. پیامبر ص همانجا جلوی دیگر صحابه، وی را خریدند، آزاد کرده و به عقد خود درآوردند. همین که مردم این کار را دیدند خودشان تمام برده ها را آزاد کردند. گفتند ما نمی خواهیم خویشاوندان پیامبر ص برده ما باشند. این قدر این حرکت زیبا بود که این اسیران همه مسلمان شدند. در حالی که آمده بودند اسلام را از بین ببرند.

شما می بینید که خیبر را پیامبر ص فتح کرده است ولی یک نفر از اینها را به بردگی نگرفتند. این در حالی است که 28 مسلمان را کشته بودند. داستان بنی قریظه را ما نمی پذیریم و رد می کنیم. دروغ محض است. مرحوم ابوی بنده و مرحوم دکتر شهیدی با ادله ی محکمی آن را رد کرده اند. خود بنده هم ادله ای دارم که کشتاری که برخی نقل کرده اند، رد می شود. می گویند 700 تا 900 نفر را دست بسته آوردند و امیر المومنین علی علیه السلام آنها  را گردن زدند. اینها با دلایل قطعی رد شده است.

مجله جهاد: آیا در زمان رسول  اکرم ص هر منطقه ای به دست مسلمانان فتح می شد، مسلمانان میتوانستند زنان آنجا را به کنیزی ببرند، و یا اینکه برای اسارت مردان و زنان قانون قاصی بوده است؟

دکتر دوانی: به هیچ وجه اینگونه نبوده است. باید این زنان در جنگ دخیل باشند. اگر به صورت مهاجم با مردانشان می آمدند اسیر می شدند. در غیر این صورت اسارتی برای زنان در کار نبود.

 حتی در قرآن در مورد اسیران مرد، بحث آزادی آنها در اولویت قرار دارد. در آیه 4 سوره مبارکه محمد ص می فرماید :

« َإِذَا لَقِيتُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا فَضَرْبَ الرِّقَابِ حَتَّى إِذَا أَثْخَنْتُمُوهُمْ فَشُدُّوا الْوَثَاقَ فَإِمَّا مَنًّا بَعْدُ وَإِمَّا فِدَاءً حَتَّى تَضَعَ الْحَرْبُ أَوْزَارَهَا  ذَلِكَ وَلَوْ يَشَاءُ اللَّهُ لَانْتَصَرَ مِنْهُمْ وَلَكِنْ لِيَبْلُوَ بَعْضَكُمْ بِبَعْضٍ  وَالَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَلَنْ يُضِلَّ أَعْمَالَهُمْ»

شما مؤمنان چون (در میدان جنگ) با کافران رو به رو شوید باید (شجاعانه) آنها را گردن زنید تا آن گاه که از خون بسیار، دشمن را از پا در آوردید پس از آن، اسیران جنگ را محکم به بند کشید که بعدا یا بر آنها منّت نهید (و آنها را آزاد گردانید) یا فدیه گیرید تا در نتیجه، جنگ سختیهای خود را فروگذارد. این حکم فعلی است، و اگر خدا بخواهد خود از کافران انتقام می‌کشد (و همه را بی زحمت جنگ شما، هلاک می‌کند) و لیکن (با جنگ کفر و ایمان) می‌خواهد شما را به یکدیگر امتحان کند، و آنان که در راه خدا کشته شدند، خداوند هرگز اعمالشان را ضایع نگرداند.

 می بینید که:

درباره جنگ مشرکین با مسلمانان دستور به مقاومت و جنگ تمام عیار می دهد. اما وقتی که مشرکین دیگر نمی خواهند بجنگند، مسلمانان حق ندارند آنها را بکشند. خیلی جالب است. حتی در ابتدا میفرماید منت بگذارید و آزادشان کنید. یا اگر نیاز دارید فدیه ای بگیرید و آزادشان کنید. به هیچ عنوان بردگی مطرح نیست. این خیلی مهم است. اینها مشرک هستند و به جنگ با شما آمده اند. حال که شکست خورده  و دیگر نمیخواهند بجنگند بنا براین است که آزاد بکنید. این اعمالی که امروزه از گروه های تکفیری به اصطلاح جهادی می بینیم به هیچ عنوان با منطق قرآن و سیره و روش رسول گرامی اسلام ص سازگاری ندارد.

مجله جهاد: از شما متشکرم که وقت خود را در اختیار بنده قرار دادید و علی رغم فشرده بودن برنامه هایتان، درخواست مجله جهاد را اجابت کردید.

 18 /11/1396  مشهد مقدس حسین کرامتی